رازوارگیِ متنْ و حلقەی مفقودەی آن در دورەگۆ

یادداشتِ ادبی:

عادل محمدپور

هفتەی اول فروردین١٤٠٠ بالاخرە کتابچەی «های» بە دستم رسید. قبلا از چند و چون نشرش اطّلاعی نداشتەام(!؟). بدین وصف  نوشتەهای نویسندگان و منتقدین نو اندیش را در این مجموعە کە مختص بە شعر معاصر کُردی است؛ خواندم و بهرەهای فراوانی بردم بە ویژە در بخشِ شعرِ معاصرِ هورامی. قصدم نقدِ ساختارِ این مجموعه نیست؛ در این مقالِ کوتاە مَحملِ نظر بندە: دورەگۆ پەی شێعرەی نەوەی هەورامی بە مدیریت صهیب فاروق است. این گفتگوها در نوع خود خوب و کارگشا و ارزشمندند و ضرورت تداوم آن حیاتی است اما:  

١) ضروری است بە جای پرداختن بە حواشیِ تاریخی سازی و انگیختن عواطف شاعران و مولّفین، بە ژرفای متن ها ورود کنیم و در ابعادی گستردەتر و فنّی تر با شرکت دادن نظرات متفاوتِ این عرصە، آسیب شناسانە جریان را بدون سوگیری های کاذب، بە تحلیل و ارزیابی بکشانیم تا بلکە قدمی باشد جهت ورود بە گفتمانِ ادبی با دیگر جریان ها.

٢) دنیای فنّی و روشمند امروزین، دنیای کاربردیِ بوتیقاها و نشانەشناختی های متون است، بنابراین  نظریاتی کە در این حوزە طرح می شوند باید دقیق باشند و در متدولوژی تحقیق و ترم های سبک شناختی و زبان شناختی، بتوان پشتوانەی نشانەای داشتە و نمودهای نفسِ تحوّل و کارکردهای تکوینیِ آن ها قابل استناد باشند. ابراز نظریات کم مایە و سطحی اگر با کُنەِ بطن و متنِ واقعیاتِ این جریان سازگار نباشد، هیچ کە بهرەای نخواهد داشت، منجر بە سادگی و سادە اندیشی پوپولیستی در پروسەی آفرینش شعر ما خواهد شد...

ادامه نوشته

📖 انسان گله ای، جامعه ی توده ای و ترومای فاشیسم

📖 انسان گله ای، جامعه ی توده ای و ترومای فاشیسم 
"تاملی بر موج تازه اسلامگرایی در اقلیم کوردستان عراق"

📝 جلال شفیعی
ـــــــــــــــــــــــــــ
۱، انسانهادرعصرظلمت و عصرتاریکی دیگر نمی اندیشند،" هاناآرنت"
۲، انسان تک ساحتی همان سیاهی لشکرفاشیسم است،   " مارکوزه"
۳، در بحران وفقروفلاکت یاانقلاب ازراه میرسدیافاشیسم "آبندروت"
٤.نبایدبذاری که او به مغزت نفوذکنه. "فیلم سکوت بره ها"
۵، ازدل چنین اندوهی خشم خواهدخروشید.      "اوریپیدوس"
٦. ازعقل عربی تنهافقه و شریعت زاده است.    "محمدعابدالجابری"
۷، درکنار توده  ، انسان احساس امنیت دارد.      "اریک فروم "
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ظهور فاشیسم و فربه شدن فرهنگ سیاسی فاشیسم ، یک شبه روی نداده است و بلکه محصول روندهای معیوبی است که طی آن جامعه ، سیاست ، فرهنگ و اقتصاد از ریل خارج شده و انسانهارا مساعد آن میسازد که با جوهر فاشیسم سازگارشده و در آن کلیشه ها قرار گیرند ، فاشیسم باشاخصه های چندگانه ای تعریف میشودکه از آن جمله اند 
=منازعه آشتی ناپذیر با لیبرالیسم و شالوده های دموکراسی
= تمرکز بر دوره ای از تاریخ گذشته بمثابه عصری درخشان
= درهم شکستن شالوده های فردانیت و طبقه متوسط
=قداست بخشیدن به چهره پیشوا
= تبلیغات و شستشوی مغزی و روانی انسانها
=ایجاد جامعه توده ای و شبان رمگی
=انسان گله ای و فاقد تفکر و اندیشه
شالوده های بنیادین و شاکله ی ظهور فاشیسم اما مقولات دیگری اند که تقریبا در بسیاری جوامع پیشامدرن وجود دارند اما آنچه که زمینه های ظهور فاشیسم را شتاب تصاعدی می بخشد آشفتگی های ناشی از فرایند گذار از مرحله ی پیشامدرن به مدرن است ، معنی واضح تر این موضوع آنست ، آنگاه که یک جامعه مفروض به ظاهر در مرحله پیشرفت قرار میگیرد ، سنت ها و ارزشهای قدیمی تر به چالش گرفته میشوند و در این اوضاع و احوال پریشانی ، انسانها دچار حفره های روانی و ذهنی میشوند ، به عبارت دقیقتر آنگاه که ارزشهای سنتی در معرض زوال قرار میگیرند انسانها دچار دو عارضه و نقیصه می شوند که تالی و خروجی این دو عارضه ، تباهی و ازبین رفتن آرامش و آسایش و امنیت روانی آنهاست ، درحقیقت انسان و جامعه مرحله گذار با کلیشه های ذهنی پیشامدرن امورات جهان را تعبیر ، تفسیر و ادراک میکند که اگر آن کلیشه ها دچار ضعف و نقصان شوند وی احساس بی پناهی و ناامنی میکند و در این ناامنی هاست که جنبش های توده ای ظهور میکنند...

ادامه نوشته

هرمزگان؛ روایات مفروض جاری و ضرورت نگاهِ پژوهشی بە متن

عادل محمدپور

در خاستگاه تاریخ ادبیات همه ملتها، نخستین متون شعری از نخستین شاعران، همیشه با هاله ای از ابهامات محتمل تاریخی توام بوده است؛ در این صورت  روایات مفروض و اقوال منقول کتب تاریخی و منابع نگاشته شده قبلی، یگانه مصادیقی برای مستندات نویسنده تاریخ ادبیات بوده است. این مقوله در مورد نخستین پارسی گویان تاریخ ادبیات در ایران مصدّق و متبلوِر است. در این باره ذبیح الله صفا می نویسد:

روایاتی که در باب نخستین شاعران پارسی گوی داریم مختلف است. قدیمترین روایتی که در این باره داریم قول صاحب تاریخ سیستان است...[1]. بعد نویسنده بدون ذکر التزام وجود پوست آهو و یا طرح نسخه ی خطی آنها، نخستین تک بیت یا چند بیتی سرایندگان شعر فارسی در سه قرن اول هجری مثل محمد بن وصیف سگزی شاعر و دبیر یعقوب بن لیث صفاری را نقل کرده و  در ادامه به نقل قولها و روایاتی دیگر از تاریخ بیهق، لباب الالباب عوفی، المعجم شمس قیس رازی، تذکره الشعرای دولتشاه سمرقندی و مجمع الفصحای رضا قلیخان هدایت و... روی آورده و شعرهایی از دیگر شعرایی مثل ابو حفص سغدی، حنظله ی بادغیسی، فیروز مشرقی و ابوسلیک گرگانی و... ذکر نموده[2] و برداشت غایی و استنتاج از تتبع و پی جویی خود را به خواننده واگذار نموده است. امروزه این اشعار زیر ساخت خاستگاه تاریخ ادبیات زبان و ادبیات فارسی را تشکیل داده و تأسی از آنها برای محققین و خوانندگان، امری ضروری و قابل اقتباس است... 

 

---

[1] - صفا ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، صص 183-165

[2]- همان منبع قبلی

ادامه نوشته

شعر هرمزگان

صباح جباری

شعری که به عنوان کهن ترین شعر هجایی کردی از آن نام برده می شود شعری است که به هرمزگان معروف است. هرچند درمورد صحت و سقم سندی دال بر وجود چنین شعری ،دلایل کافی دردست نیست اما کسانی چون محمدتقی بهار،رشید یاسمی و علاالدین سجادی در آثار خود از آن نام برده اند.
در چندپست آینده تلاش بر این است متنی که به خط پهلوی  از این شعر در دست است آوانویسی شده و ترجمه ای برابر متن ، بدون هیچ گونه نتیجه گیری یا قضاوتی ارائه گردد. چرا که هرگونه نتیجه گیری ای در مورد آن نیاز به بررسی واجی واژه ها و ساختار و ساختمان دستوری آن است.

متن شعر هرمزگان به الفبای کردی:
ئۆرمزگان ڕمان، ئاتران کۆژان
وێشان شاردەوا گۆرەگۆرەکان
زۆرکار یی ئەرەب کەردنا خاپوور
گونا و پاڵهێ هەتا شارەزوور
زن و کەنیکان ئۆ دیل بشینا
مێرد ئازا تلێ ئۆ ڕۆی هوینا
ڕۆشت زەردوشترە مانوا بێ دەس
بەزیکا نەکا ئۆرمزد ئۆ هوێچ کەس

...

ادامه نوشته

چند تک نگاری( monography) در وصف زادگاهم دزلی

یک دهان خواهم بە پهنای فلک
تا بگویم وصف آن رشک ملک          (مولوی بلخی)
.........................................................
 در این تک نگاریها، هدف (نگاە اجمالی) است بە زادگاهم روستای دزلی کە لزوما (بیان مسٲلە) می باشد و هر یک تک نگاری، بە نوعی میتواند سوژەای مطالعاتی و پژوهشی برای دیگر کنشگرهای این حوزە قرار بگیرند.

* (دزلی) زادگاه بندە است؛ در آنجا بالیدەام، این قلبا مایەی خشنودی، مسرت و مباهات بندە است و گزارەای است برای القای یک حس و ادراک انسانی نە دنیای خشک و بی روح تعصبات تک بعدی.

* رابطەی آب، خاک و زادگاە، برای هر انسانی، چنان علقەی عاطفی مادر و فرزند است، چون حلقە اتصال (عشق) است؛ ناگزیر هر مانع و حجابی، ذوب و رابطەها بیواسطه می شود. این را در مقیاسی وسیعتر برای وطن و میهن هم در نظر بگیرید. بە اعلی علیین هم برسی و یا در هر کجا باشی، سلولهایت احساس عطش برای (مام وطن)می کنند.، البتە این باعث نمیشود جایی کە زندگی میکنید بە آن عشق نورزید.

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش

* نیاکان ما از گذشتەهای دور در این مٲوا کە بە گفتە مورخین و آثار و شواهد بە جا ماندە، بر اثر حوادث ناگوار طبیعی و انسانی الزاما یک دو بار ویران و جابەجا و دوبارە بازسازی شدە؛ میزیستە، دلبستگی تامی هم بدانجا داشتەاند؛ این بە توالی زمان بە نسل جدیدتر منتقل شدە و جای شگفتی نیست کە  مشمول بندە هم شدە باشد؛ تسری این نورمها و شاخکهای ژنتیکی (وطن مداری) کە بە شیوە ناخوداگاە، درونی و برجستە شدە است؛ برای هر کسی طبیعی و انسانی بە نظر میرسد...

ادامە...

ادامه نوشته

📖 سووچە دیایێوتەر پەی ژانروو شێعرێ

سووچە دیایێوتەر پەی ژانروو شێعرێ[1]

عادڵ محەمەدپوور

شێعرە دنیایێو سەمەرە، پان و بەرینەنە و تەجرۆبەکاش سەرڕێزێنێ جە دژەهەرمانێ، ئادٚیچ پەی چەنی واتەی و چێش واتەی کە تان و پۆ فۆڕموو شێعرێنێ. بە قەولێوە شێعرە دەریایێوەنە خۆ بە حەوزێوە ویکلە نمەفاڕیۆوە. پان و بەرینیش بە پاو جەوهەری، پارادۆکسیکاڵیش، بە پاو کارکەردە زوانی- هونەرییەکاش. ئەگەر شێعرە وەرتەسکە بیایێ خۆ  فرە مانایی و فرەوێنەییش چنە نەوێزیێوە. ئەگەر پارادۆکسش نەبیایێ خۆ چەشکەش، وەردەنگەکا نەحەزنێ. خێزنایو شێعرێنە تا چەنی واتەی ڕیتموو وێش نەوێزۆوە، چێش واتەی وێنا پەیدٚا نمەکەرۆنە.
ئی دوە گوزارێ جە زەرفووزوانینە، هۆوییەت مدٚان بە شاعێری کە جە زوانەنە هەم مانازایی کەرۆنە و هەم گەمەی زوانی و یاوۆ "شێوازوو تاکی و بەیانی" وێش."چەنی واتەی" پێوەننیش بە "هەناوی شاعێرانە" و نەقشی زێهنێ(دلێنە) و "چێش واتەی" پێوەننیش بە تەشکوو زوانی و نموودەکاشەوە[2]  هەن.

ئاکامش ئینەنە ئی دوە دیاردێ ئاخێزگێوەنێ پەی بیەی و تەجرۆبەو شێعرێ و هەرپاسە وینگای تاکی، جیهان وینی، ئایدیاکاو  شاعێری و هەمتەر شکڵ گێرتەی گوفتمانە ئەدەبییەکا و شێوازە شێعرییە جۆراوجۆرەکا[3].

ادامه نوشته

آثار و کتابهای عادل محمدپور

الف) كتاب‌های منتشر شده:

...............................

1- سرود خزان، تحليل انتقادی-  سبك شناسی و زبان شناسی و نقد و تحليل ديوان اشعار بيسارانی/ فارسی، ناشر زريبار، 1381ه.ش

2- طرح؛ جریان شناسی شعر کوردی هورامی از آغاز تا کنون، سلسلە بحثهای تئوریکی- انتقادی شعر هورامی(١) ، فارسی،  شامل تاريخ ادبيات، زبان شناسی و سبك شناسی و....، نشر احسان، چاپخانه مهارت، تهران 1392 ه.ش

٣- شه‌به‌نگی زوانی كوردی هورامی له گاساكان تا...،( افق زبان كُردی هورامی از گاثاها تا...) ...تاريخی-زبان شناسی، سليمانيه چاپخانه بابان، 2008 م / كُردی

٤ - تێڕوانينێكی نوێ بو هيرمنۆتيك و راڤه‌ی ئه‌ده‌بی، ترجمه مقالات تئوريكی ادبيات... از فارسی به كُردی سۆرانی، ناشر مؤسسه چاپ و نشر سليمانی، 2009 م

5-  سوزی ليريكا له ئه‌زموونی شێعری كورديدا، نقد و بررسی انتقادی- تئوريكيی شعر كوردی، ناشر احسان، 1388 ه.ش / كُردی

6- ڕه‌نگاله؛ مجموعه مقالات تحقيقی، تئوريكی ادب و نقد ادبی و...، مەڵبەندی ڕۆشنویری هورامان، ئاکام، ٢٠١٢، سلێمانی،كُردی سورانی و هورامی

٧- راهنمای مطبوعات كُردی و بازشناسی ساختاری آن‌ها (بيبلیوگرافی نشريات كُردی)/فارسی، ١٣٩٧

8- دیمانە؛ ئەدەب، شێعر، ڕەخنە، هزر، ڕۆشنبیری و ڕۆژنامەنووسی، ڕوانگەی چەند شاعێر، نووسەر، ڕۆشنبیر و ڕۆژنامەنووس، ئەوین، ١٣٩٧/ کوردیی سۆرانی

٩- چەکەریای حەزێ تازێ و عومرێ جادە...، زەنجیرە باسێ تێئۆریکی-ڕەخنەیێ شێعرێ سەردەمیانێ(٢)، ئەوین ١٣٩٧/  زبان هورامی

 

ب) در دست چاپ:

10-  بخشی از فرهنگ مردم هورامان/ فارسی

١١-  چراوکە، آنتولوژی کتاب شعر زەرنەو ئاسۆی، (زەنجیرە باسێ تێئۆریکی- ڕەخنەیێ شێعرێ سەردەمیانێ(٣)، هورامی

١٢- هۆرزانەی ئەدەبی، نقد و مباحث تئوریکی شعر معاصر هورامی، (زەنجیرە باسێ تێئۆریکی- ڕەخنەیێ شێعرێ سەردەمیانێ(٤)،/ زبان هورامی

13- هەناسەی جیاواز، سلسلە مقالات مباحث پژوهش، نقد و نظر شعر، زبان کوردی سۆرانی

..........................

ادامه نوشته

روز خبرنگار مبارک باد؛ چە قدر از این جملە متنفرم *

 شبیر دائمی کارشناس مسائل اجتماعی

مسئولین ظاهرا مشکلات خبرنگاران و حقوق قانونی آنها را قبول دارند و همیشه از رسالت خبرنگاری سخن به میان می آورند اما دریغ از اینکه برای انجام چنین رسالتی باید حق و حقوق خبرنگاران نیز رعایت شود.

« هفدهم مرداد روز خبرنگار، مبارک باد». این جمله کلیشه‌ ای - ظاهرا از روی محبت‌ - را بارها در آستانه روز خبرنگار از زبان وزیر و مدیر و مسوول در رده‌های مختلف و یا برروی نمابر یا پست‌های الکترونیک ارسالی توسط روابط عمومی سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها و ارگان‌ها دیده و شنیده‌ایم،
من الان خبرنگار رسمی نیستم. عضو هیچ تشکل صنفی هم نیستم. در حقیقت نه خبرنگارم و نه روابط عمومی اما به عنوان کسی که 5000 روز در روابط عمومی کار کرده و با خبرنگاران حشر و نشر داشته و چندین سال با خبرگزاری ها و نشریات کار کرده ام می‌خواهم به بهانه روز خبرنگار - راحت‌تر از خبر نوشتن‌های روزانه - از دغدغه‌های ذهنی خبرنگاری بگویم که گله‌مند از نگفتن‌ها است.
در روزگاری که از آن به عصر اطلاعات و فن آوری نام می برند، نقش خبرنگار بیش از همه مورد توجه است زیرا آنان تازه ترین اطلاعات را در اختیار مخاطبان قرار می دهند . خبرنگار هر چند واژه آشنا برای همه است اما هنوز بسیاری از مردم مرارت ها و دشواری های این شغل پرمخاطره را نمی دانند ، خبرنگار و روزنامه نگار با خلق بهترین آثار و واژه ها در تلاش است درد و مشکلات همه مردم را بازگو کند اما وقتی که به مشکلات خود می رسد چیزی نمی نویسد. او برای مردم می نویسد اما کسی برای او نمی نویسد... 

ادامه نوشته

درآمدی بر سبك شناسی شعر هورامي *

دوره خاندان اردلان -از دايه خزان سه‌رگه‌تي تا مولوي تاوه‌گُزي(5-14 ك.م)

عادل محمدپور

...................

چكيده:

شعر هورامي واجد ويژگي‌هاي منحصر به فرد خود است؛ با سبك‌هاي رايج فارسي و نيز شعر كُردي سوراني تفاوت‌هايي دارد. در اين مقاله منحصراً اختصاصات و شاخص‌هاي شعر هورامي كه در زمان اقتدار هفتصد ساله‌ي «اردلان»ها زبان ادبي-ديواني بوده است، با ديد سبك‌شناسانه بحث و بررسي شده است.

کلیدواژەها:

اردلان، زبان و شعر هورامي، سبك شناسي، شاعران مشهور، سطح فكري، سطح زباني، سطح ادبي و...

مقدمه:

خاندان «اردلان» بي گمان يكي از بزرگ‌ترين امراي محلي كُردستان بوده كه بيش‌تر از هفت قرن متوالي در اين ديار حكومت مي‌كرده‌اند. اساس شكل‌گيري تاريخي آنان  را بايد دوره مروانيان(احمد بن مروان) در اواخر سده پنجم هجري قمري دانست كه «بابا اردلان» از نوادگان آنان از ترس تعدي ابن جهير(جحير؟) وزير بغداد آن‌جا را ترك و به ميان «گوران»‌ها آمد و مؤسس اين خاندان شد[1]. زبان هورامي چند سده پيشتر از «خاندان اردلان» نشانه‌هايي از حيات متداوم و صيرورت زماني داشت، اما در زمان آنان به شيوه رسمي مطرح و به عنوان زبان «ادبي- ديواني» اهميت ويژه‌ پيدا كرد. لاجرم با چنين ظرفيت‌هايي مي‌زيبد با متدولوژي خاص خود، تحليل و بررسي شود. با ويژگي‌هاي منحصر به فردي كه دارد و نيز علي‌رغم اشتراكات تاريخي با زبان فارسي و ديگر گويش‌هاي كُردي؛ دوره‌بندي نمودن آن بر اساس سبك‌هاي رايج «دوره‌اي-جغرافيايي» شعر فارسيِ(خراساني، عراقي، هندي، بازگشت و ...) به لحاظ روش‌شناسي چندان مناسب به نظر نمي‌رسد. اين سبك‌ها هر كدام محصول تعامل مراكز ادبي دربارها و برآيند شرائط و اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبيِ زمان و مكان خود بوده‌اند. خراساني در مشرق و عراقي در مركز ايران در چنين فضايي به نشو و نما پرداخته‌ و شاعراني مثل رودكي، فردوسي، عنصري، سعدي، حافظ و ... در آن‌ها به رشد و بالندگي رسيده‌اند...

ادامه نوشته

تجزیه و تحلیل نمادهای "هەڵپەڕکێی کوردی" از منظر اسطوره‌شناسی؛ دکتر قطب‌الدّین صادقی

▪️درجست‌وجوی فهم و معنا در گذشته نوعی آشفتگی وجود دارد. باید به این آشفتگی نظم و معنا به وسیلهٔ پژوهش‌های دانش‌محور، سامان داد. آنچه مایهٔ آزار است بار منفی در رقص برگرفته از فرهنگ عرب است که تن را مرکز گناه می‌داند. (جداکردن تن و روح از هم). ضربه دوم از دورهٔ صفویه به بعد بود. هنرهای ما در اثر همنشینی با مطرودین هنر و رقاصه‌ها به ابتذال کشیده شد. (صفویان هنر را به حاشیه راندند.) 
▪️رقص دیناشناش: اساس این رقص بر تحرک اعضای جنسی است و این افتضاح است که متأسفانه در رقص ما هم نفوذ کرده است و این با ذات و اصل و روح رقص ما که در گذشته بود، کاملاً در تضاد است. بدترین رقص‌ها، رقص شکم است که مال عربهاست.
در فرهنگ شرق، رقص منشأ خدایی دارد؛ راهی است به‌سوی عروج ، تجربه‌ای است درونی که با روح پیوند همه‌جانبه دارد. کلیسا این ابعاد روحانی و معنوی رقص را نابود کرد. رقص در اقوام آفریقایی نوعی اطمینان از بازگشت خورشید پس از زمستان بود که حتی در سنت ما نیز وجود دارد. یا اجرای مراسم رقص قبل از شکار.
قوی‌ترین ارتباط رقص با نیروهای ماورای‌طبیعی و معنوی را باید در سما و خلصه دید...

ادامه نوشته

• نقد نقد، درآمدی بر "نقد بخشی از مقالەی شاخصهای ادبی شعر کلاسیک هورامی"

(درونزایی موسیقی شعر هجایی هورامی در تقابل با عنصر برونی عروض عربی)، از کاک صباح جباری

عادل محمدپور

قبلا مقالەای تحت عنوان " شاخصهای برجستەی ادبی شعر کلاسیک هورامی " نگاشتم و در نشریەی کوردی (سوران، ش ٤١٦، سە شنبە، ١٥/٨/٩٧)، چاپ و منتشر گردید و چکیدەی آن را مزید فایدەی خوانندگان در کانالم عرضە نمودم. دوست متین و خوش خامەام "کاک صباح جباری" (ضمن ستایش از صرف وقت و خوانش نوشتە) در نقد این مقالە،  یادداشتی  نگاشتە و هر دو نوشتە در کانال " قلم معاصر کورد، پاوە"  توامان بە نمایش گذاشتە شد. بندە بە دلیل (صرفا اختلاف در ارائەی روشها) درصدد پاسخگویی برنیامدم، زمان گذشت تا اینکە روز چهارشنبە  (26 june، ٥ تیر ماه ٩٨) هر دو نوشتەی ما دوبارە در کانال مذبور رخ آرایی نمود(با تمجید از ادمین دلسوز آن)، با زبان اشارت، دلالتی شد کە مبادا در ادای این نوشتەی پر نغز، قصوری کردە باشم، بر این شد کە در وصفش، راقم سطوری چند باشم.

در این یادداشت کاک صباح بە نکاتی اشارە کردە و برخی نظرات بندە را کە مبتنی بر علم عروض بە روش جدید و  مولفەهای زبان شناسی سوسوری (واج، واک، واکە، هجا، سیلاب، بخش و...) بودە بە چالش کشیدە و رویکرد مورد نظر نگارندە را رد نمودە و بر اسلوب سنتی شمس قیسها و مدار سبب ها(خفیف و ثقیل)، وتدها (مقرون و مفروق) و فواصل(صغری و کبری) پای فشردەاست.

لازم بە یادآوری است کە در این روش، این عناصر بر اساس ترکیب حروف ساکن و متحرک ساختە می شوند و اجزای وزن را می سازند؛ همانطور(کین رە کە تو می روی بە ترکستان است)، در رویکرد جدید هم می توان از تقسیم و تقطیع یک مصراع و یا یک بیت و آنالیز واحدها از کوچکترینش(واج، واکە، phoneme/ صوامت و مصوتها، هجاها، syllables  و کوتاهی و بلندی و کشیدگی بر اساس امتداد صوت، بە تکواژها(morphemes) و پایەها و ارکان و بحور سالم و ناسالم و زحافات و... سرانجام ساختار بحرش را رقم زد.

ادامه نوشته

«وجه تسميه» كلهر، اكبر رضائي*

اين اسم به صورتهاي كةلَرِ، كةلَهورِ وكلهر وكلهورآمده است، مردم اين ايل كه اينجانب افتخار انتساب به آنها را دارم خود را، كةلَرِ، مي‌نامند، نوشته‌ها مقالات و ديدگاه‌هايي در مورد اين ايل تا به حال نوشته شده است كه برخي ناشيانه، برخي سطحي، بعضي سوگيرانه، و عده‌اي محافظه‌كارانه به اين امر پرداخته‌اند. در بيشتر موارد سعي شده‌است كه با قلب اين اسم به زباني ديگر به تفسير آن بپردازند، اما من به عنوان يك كارشناس فرهنگي كرد زبان با امكانات زبان كردي به تحليل آن مي‌پردازم و تأكيد مي‌كنم كه هر زباني توانائي‌ها وامكانات وكاستي‌هايي دارد. با اعتقاد به اين باور، به اين مقوله مي‌پردازيم.

در البفاي زبان كردي حروف وحركاتي وجود دارندكه مختص به خود اين زبان است؛ از جمله مصوتها، حروف بزرگ وكوچك، حروف تركيبي كه با صداي خاص تلفظ مي‌شود، پسوندهايي كه بدون جرح و تعديل كلمات از آنها معاني جديد مي‌سازد، و زباني قابل مانورو هم‌سو وهم‌پاي زمانه را به ما نشان مي‌دهد و در دسترس ما قرار مي‌دهد. يكي از دلايل و اشتباهات تلفظي در توجيه وجه تسميه اين است كه امكانات خود آن زبان در نظر گرفته نمي‌شود، واژه به زباني ديگر قلب مي‌شود و از آنها وجه تسميه ساخته مي‌شود كه خود ساختاري غلط است. از لحاظ زبان‌شناسي و باستان‌شناسي در موارد پژوهشي باعث اتصاف غير واقع و بيراهه رفتن تحقيقات و تعميم آن به موارد غير ضروري مي‌شود. نمونه آن اشتباهاتي است كه در باره نام ايل كلهر و وجه تسميه آن آورده مي‌شود.

اين نام در فارسي كه بيشتر مكاتبات ما با آن انجام مي‌شود و زبان رسمي كشور ما است، با فتح ك، لام ساكن، هـ مضموم و ر ساكن تلفظ مي‌شود. همانطوركه گفتيم در اين مورد واژه با امكانات زبان ديگر تلفظ مي‌شود و«كَلْهُرْ» خوانده مي‌شود، اما در زبان كردي با «لَ» بزرگ و«رِ» بزرگ، تلفظ مي‌گردد. منظورم از امكانات زبان و الفبا همين خصوصيات و تفاوتهاي الفبايي است، كه ممكن است در همه الفباها و زبانها ويا لااقل در زباني كه منظور ما است نباشد...

ادامه نوشته

غلام رضا خان اركوازي، ظاهر سارايي

با كشته شدن شاهوردي خان، آخرين اتابك  لر به سال 1006 هجري قمري، سلسله‌ي ديگري به نام واليان لرستان بر سر كار آمدند كه از خويشاوندان آخرين اتابك  لر بودند. آنان تا سال 1216 هجري قمري بر پشتكوه و تا 1307 تنها بر پشتكوه – ايلام فعلي- با اقتدار حكم راندند. نهمين والي لرستان به نام اسماعيل‌خان زماني كه با كريم‌خان زند به مخالفت برخاست، جهت مقابله و مقاومت در برابر نيروهاي كريم‌خان به كوه‌ها و دره‌هاي پشتكوه پناه آورد و تا زمان مرگ كريم‌خان در آنجا به سر برد. پس از نابودي و بر سر كار آمدن قاجاريه، اسماعيل‌خان با اهداي هدايا سعي در جلب نظر آنان نمود. آنان ضمن قبول دوستي اسماعيل‌خان، جهت محدود كردن حكومت واليان لرستان و كاستن از شر و شورشان، نيز براي حفظ بيشتر مرزهاي غربي در مقابل عثماني، حكومت واليان لرستان را تنها به پشتكوه محدود كردند، ضمن اين‌كه سخت‌كُشي‌ها و ستمگري‌هاي آنان در لرستان باعث تنفر اهالي آن ديار از واليان شده بود.

بعد از يك سلسله حوداث، اسماعيل‌خان حكومت را به نوه‌اش حسن‌خان واگذار كرد. حسن‌خان ظاهراً در 1216 مقر حكومت خود را به پشتكوه منتقل ساخت. مركز حكومت آنان شهر ايلام فعلي بود كه در آن زمان به نام محلي «دي والا» معروفيت داشت و بعدها به حسين‌آباد تغيير نام يافت.

حسن خان پس از تسويه حساب خونين با مردم لرستان كه ظاهراً دامنه‌اش تا ايلام هم رسيده است، با خدم و حشم خود به ايلام آمد. او در اولين سال‌هاي ورودش، غلام‌رضا‌خان‌‌ اركوازي را طي حكمي به سال 1219 به رياست كل طايفه‌ي اركوازي منصوب مي‌كند. اين كه غلام‌رضا‌خان چند سال با او به آشتي و مهر همكاري كرده است، معلوم نيست. اما سرانجام اين همكاري و دوستي به دشمني مي‌گرايد.

خان دستور مي‌دهد غلام رضاخان را در غل و زنجير كنند و انواع شكنجه را تحت نظر «سرهنگ و سالاري» به نام «شهباز خان» در حق او به كار برند. شاعر در مناجات نامه خود به وضوح و دردناكي از آزار و ستمهايي كه بر او رفته، ناله سر مي‌دهد. در فرازهايي از مناجت‌نامه آورده است كه شكنجه‌هاي آنان حتي مطابق و معمول عرف آن زمان نبوده است: علاوه بر «زلانه» بر پاهايش كند استوار كرده‌اند و گردنش را به زنجير مقيد نموده‌اند؛ چنان كه خود به طنزي تلخ مي‌گويد براي يك گردن دو طوق و براي دو پا چهار زنجير مهيا نموده‌اند...

ادامه نوشته

زوایای پنهان قیام ایلام* (در سال 1308 خورشیدی)

عباس محمدزاده (‌ملک‌شاه)

چکیده:

در این جستار تاریخی به علل ظهور‌، زمینه‌ها، دلایل و نتایج قیام ایلام و همچنین نقش رهبران آن در ایجاد اتحاد و همدلی در میان ایلات و طوایف پشتکوه اشاره شده است. روش پژوهش در این مقاله عموماً مبتنی بر منابع و مآخذ معتبر و اسناد مرکز مطالعات تاریخ دیپلماسی وابسته به امور خارجه و مصاحبه با کهنسالان و حاضران در قیام و تحلیل و واکاوی آنها توسط نگارنده است.

کلید واژه‌: ایلام، جنگ جهانی اول‌، شاه محمد یاری‌، رضاخان‌، والی

مقدمه:

استان ایلام با مساحتی بالغ بر 19044 کیلومتر مربع و جمعیتی حدود 620 هزار نفر و هشت شهرستان در غرب ایران قرار گرفته است‌. زبان مردم ایلام کردی است که آن را کُردی جنوبی یا فَیلی نیز می‌گویند در این مبحث به گوشه‌ای از تاریخ ایلام پرداخته می‌شود.

قیام رنو فراز برجسته ای از تاریخ پرفراز و نشیب ایلام به شمار می‌رود و این رخداد به یادماندنی که با اتحاد و همکاری ایلات و طوایف کُرد به وقوع پیوست شاهدی بر سلحشوری و دلاوری‌های آنان است‌.

اما کشور ایران در طول تاریخ ادوار دشواری را از سرگذرانده و از این رهگذر تجارب گرانبهایی اندوخته است‌. یکی از این ادوار اواخر سلطه‌ی قاجاریه بر ایران است که آخرین شاه این سلسله هیبت و ابهت کشور را جریحه‌دار نمود.

با آنکه احمد شاه به علت سن کم و نیز کم تجربگی قادر به اداره‌ی امور کشور نبود جنگ جهانی اول به وقوع پیوست و طبیعی بود که ایران به دلیل موقعیت خاص استراتژیکی و ضعف و ناتوانی دولت در کنترل و حفظ تمامیت ارضی کشور و همچنین وجود حکومت‌های نیمه مستقل همچون والیان ایلام و والیان سرکش خوزستان صحنه کشاکش و درگیری شود. با وجود حضور قوای انگلیس و شوروی در آن زمان در ایران با تهاجم گسترده عثمانی به غرب کشور و نیز پیوستن آنها به آلمانی‌ها و سعی‌شان برای نفوذ در نواحی غرب ایران عملاً این کشور جولانگاه بیگانگان شد‌.

 به رغم حملات گاه و بیگاه عثمانی‌ها به صفحات غربی به ویژه ایلام‌، مهران و که سرتیپ عا‌جعلی رزم‌آرا از آنها نام برده ودر این مناطق امنیت نسبی حکمفرما بود به گونه ای که برخی از رهبران مذهبی با سفر به کرمانشاه به رهبری نظام السلطنه مافی دولت موقت را تشکیل دادند. سرانجام در حوت 1299 رضاخان میر پنج که فرمانده بریگاد قزاق ارتش ایران بود‌، کودتا کرد. ...

ادامه نوشته

•زەنجیرە باسێ تێئۆریکی- ڕەخنەیێ شێعرێ سەردەمیانێ (٦)

ورکە واتێوە ئارۆیانە[1]

عادڵ محەمەدپوور

زەوق دیاردێوە دەروونی- ئێدراکین کە جە ئەنگێزنای سووژەینە، نویسەری مارۆنە هەلەکێ. پاڵوو زەوقیەنە پەی یاوای بە فەلسەفەو نویستەی،  دنیاوینیچ مەرجەن. ئی دنیاوینیە، نیازش بە دوێ شاباڵێ هەن کە پەی ئی پڕۆسەیە فرە پەنەوازێنێ؛ یۆ وەرپەرسیارەتی و یۆیچ شارەزایین. جە بەراماو ئی چوار مێکانیزمانە کە فەلسەفەو نویستەی دێویۆنە. سەرجەم ئی هۆکارێ بانە پاڵپەشتوو نماناو "دەقی". دەقێوە پەل و پۆ دارەن کە زەکا و سەخای ئەدەبی و فەننیش چنە گنۆوە؛ چنی دنیاو دەور و بەری و ئارۆیانێ بدٚە و گێرە کەرۆنە؛ جە هەمانێ ئاوەزوو وێش بەخشۆنە و چەوێتەرێچ وزۆنە سەروو بارسایی زانیاری وێش. ئی پڕۆسە ئا دیاردەنە کە ئارۆ ماچاش پەنە فرانەوازی[2] و جە هەمان حاڵنە گەمەی زوانی و مانایی و ماڕای ڕەوایەتە چەقبەستەکێ و یاوای بە زەریف شناسیێوی دێمۆکراتیک و ئازادٚ.

سەروو هەست بە ئی ئامانجە گەورێ و ئی نیازە سەردەمیانێنە کە ورکێ تازێ و ویرێ تاکیێ و بڕوایێ بە وێ، یۆشۆنەویۆیرە پەی نویسەری، وێشا ئەرمانانە کە کریۆ هەر چێگەوە لووتبەرزی و وێ بەزلزاناییش چنە قوتارنمێ. دیارەن چی فەزا چەرمێ و دەرەتاندارێنە ؛ حوکمدای و تاق فەزایی کەردەی؛ دەورش نیەن، دەقێ کارای و شاعێرێ وریای، مەودایێوە فەراهەم کەرانێ پەی دەربڕیەی وینگا تاکیەکاو وەردەنگی چەلەنگی و جواو دایەو بە پەرسەکا و یاوای بە دەرکی تەجرۆبیش.  یانێ چێگەنە موتڵەق کەردەی، ڕفووزەن. ئینە نسبیەتوازی و وەرەچەم گێرتەی وینگایێ تاکەکایتەرێنێ کە ئی پڕۆسەیە سەرموزانێ. مادام دنیاوینیی خێزنای،  پێسە سەرەو وەرێسێش درێژە بۆنە؛ ئیتر باسێ نەزەریێ و ڕەخنێ و ڕەخنەوانیێ و نرخ شناسیێ دەقی، دیاردێ ئاسایێ مرمانانە و با بە وێنای کرداری ئی دنیاوینیە.

ڕەخنە و ڕەخنەوانی چەمێ و مەژگەو زوان و ئەدەبیاتیەنێ. ئی دیاردێ چنی فرانەییشا کەوچێ تایبێ وێشا هەنێ؛ تاوا "سۆزی تاکی و وەش ئامای و وەش وەنەنامایی ڕەخنەچنەگێریای" بنیا لاوە و تەنیا وردوینیشا سەروو ئا سووژیوە بۆنە کە ئەوەوانایش سەر کەرانێ، ئێمە ئی ڕاوینیما پەی جە یۆدایەو ئی کتێبیە، بە نامێ "بیە شناسی و ئانتۆلۆژی دەقی[3] " دیاری کەردەن...

ادامه نوشته

برخی از نشرياتِ دانشجوييِ دانشجويان كُرد دانشگاه هاي كشور

برخی از نشريات دانشجويي در اوايل دهه (80) است كه توسط دانشجويان كُرد دانش‌گاه‌هاي سراسر كشور منتشر مي‌شدند:

 

عنوان:	ئاشتي، āšti (آشتي)
صاحب امتياز يا مدير مسؤل:	ص: رحمان‌سليمي م: دلير نوري
سردبيريا شوراي نويسندگان:	مسعود حقيقت فر
نوع و زمينه:	فرهنگي/اجتماعي /سياسي
زبان نشريه:	كُردي و فارسي
تاريخ نخستين شماره:	1383ه.ش
ترتيب و محل انتشار:	دوماهنامه، زنجان
توضيحات: نشريه دانشجوييِ دانشجويان كُرد دانشگاه زنجان است. شماره (3) در سال اول در مرداد ماه 1383 ه.ش منتشر شده است[1].

 

عنوان:	ئامانج، āmānj (هدف)
صاحب امتياز يا مدير مسؤل:	چيا حجازي
سردبير يا شوراي نويسندگان:	زير نظر شوراي سردبيري
نوع و زمينه:	سياسي/اجتماعي/فلسفي
زبان نشريه:	كُردي و فارسي
تاريخ نخستين شماره:
ترتيب و محل انتشار:	ماهانه، سنندج
توضيحات: نشريه دانشجويي است چندين شماره از آن منتشر شده است[2].

 

عنوان:	ئاوات، āwāt، (آرزو)
صاحب امتياز يا مدير مسؤل:	يدالله پشابادي
سردبير يا شوراي نويسندگان:	اشرف محمدي
نوع و زمينه:	فرهنگي/ادبي
زبان نشريه:	كُردي و فارسي
تاريخ نخستين شماره:	فروردين 1380 ه.ش
ترتيب و محل انتشار:	ماهانه، اهواز
توضيحات: نشريه دانشجويي دانشگاه شهيد چمران اهواز معاونت دانشجويي شماره 1 آن در فروردين 1380 ه.ش در 24 صفحه منتشر شده است[3].

 

---

[1] - مجله ئاشتي(آشتي)، شماره 3، سال اول مرداد 1383 ه.ش

[2] - مجله ئامانج

[3] - مجله ئاوات(آرزو) شماره 1 ، فروردين 1380 ه.ش

ادامه نوشته

یک کتاب در یک مقاله؛ رستاخیز کلمات

رستاخیز کلمات، محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن، 1391.

کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران

عبدالله ولی‌پور / رقیه همتی

بخش (1)

 شفیعی کدکنی می‌گوید که در این کتاب « قصد من روایتِ تاریخیِ جریان فرمالیسم روسی است و نه دفاع از آن». (رستاخیز کلمات: 15) و در ادامه ضمن انتقاد رندانه از شیوۀ ترجمۀ آثار پژوهشی به زبان فارسی به این مهم اشاره می‌کند که: «در این گفتار هرگز نخواستم در حد یک مترجمِ صِرف باقی بمانم و اگر آنها اشاره‌ای به یک ویژگی در شعر پوشکین یا لِرمانتف کرده‌اند، با جان‌کندن و آوانویسی‌کردنِ آن عبارت، حرف‌هایی بزنم که نه خودم می‌فهمم و نه خوانندۀ من… همین که فهمیدم بحث بر سرِ چه مسأله‌ای است، کوشیدم که شاهدی برای آن از شعرِ مولوی و خاقانی و سعدی و حافظ پیدا کنم که هزار بار “فرم” را بهتر از پوشکین و لرمانتف می‌شناخته‌اند». (همان: 16)...

ادامه نوشته

جای خال کردستان در بازنمایی سریال نون خ

⚡️جای خالی کردستان در بازنمایی سریال «نون خ»  پخش از شبکە اول سیما
  📝دکتر سردار فتوحی ـ جامعە شناس.

سریالی که قرار بود وضعیت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم کردستان را به نمایش بگذارد نه تنها بازنمایی صادق و یا حداقل کج و معوجی نشان نمی‌دهد بلکه آدرسی گمراه کننده و کذب در خصوص کردستان به مخاطبان می‌دهد.
در چند قسمتی که از این سریال به نمایش گذاشته شده است محتوای این فیلم انسانهایی با لباس و اسماء کردستانی (روژان، کژال و …) ملاحظه می‌شود که کشاورزان و یا بازرگانان در حوزه تخمه‌ی آفتابگردان هستند، این تخمه‌ها به دفاتر تهران و سپس از طریق تهران جهت صادرات به ترکیه منتقل می‌شود. دلالت مرکزی این داستان یک قهرمان پنهان تهرانی (میرزایی) است که در همان ابتدای داستان می میرد و مرگ این تهرانی (میرزایی) اختلال در کارکرد نظام اجتماعی (ازدواج، همسایگی، رفاقت، تجارت و …) کردستانی‌ها ایجاد می‌کند و کل داستان تاکنون حول این محور بوده است.

بازنمایی سیاهی را که این سریال به نمایش گذاشته است از چند جهت می‌توان مورد بحث قرار داد؛

۱_ کارگردان و تهیه کننده سریال گویی تنها در خیابانهای تهران کوردها را دیده‌اند. به لباس و لهجۀ وی توجه کرده‌اند ولی حتی نیم ساعت در کردستان نبوده‌اند و تنها با ذهنیت پایتخت‌نشینی به کردستان نگاه کرده‌اند. در این سریال انسان‌هایی به نمایش گذاشته شده‌اند که گویی هنجارهای رایج در بین کوردها سست و شکننده است (رفاقت، همسایگی، ازدواج، احترام، تعهد و …) و حرص و طمع (پولی) شخصی هر لحظه هنجارهای اجتماعی را دود می‌کند و به هوا می‌فرستند. از این لحاظ بیش از آنکه شبیه کردستان باشد شبیه به تهرانی است که کارگردان و تهیه کننده در آن زیست کرده است. کافی است مروری بر پژوهش‌ها داشته باشید تا دریابید که کردستان بسی پایینتر از تهران دنبال حرص و طمع و نگرش ابزاری است.

۲_ در این سریال بی اعتمادی همۀ فضای فیلم را مملو کرده است. کارگر و صاحب کار، زن و شوهر، دوستان، فامیلها، همسایه‌ها و … به یکدیگر اعتماد ندارد. اعتمادی که مبنای سرمایۀ اجتماعی و هر گونه تشکیل جامعۀ مطلوب و مفید است در بین انسان های این فیلم رخت بر بسته است. گویی کوردها مصداق این جمله هابز هستند که «انسان گرگ انسان است». در حالی که مطابق با تحقیقات (عبدالصمدی، ۱۳۸۹؛ حسنی ۱۳۹۰، اسکندری، ۱۳۸۸، محمدی ۱۳۹۱، نظری ۱۳۹۱) فضای بی اعتمادی در کردستان نسبت به سایر استانها پایین‌تر است.

۳_ مسخ و ساده‌دلی یکی دیگر از موضوعاتی است که در سراسر این سریال تاکنون در خصوص کردستان به نمایش گذاشته است. مردم عرصۀ خصوصی ندارند و هیچ کسی رازی را نگه نمی دارد، مردم هر لحظه تغییر می‌کنند و مرز راضی بودن و راضی نبودن آنان یک سخن است (قضیۀ چک و …). یک لحظه راضی می‌شوند ولی با حرف یکی دیگر پشیمان می شوند، گویی مسخ شخصیت مقابل خود هستند، امّا برخلاف این سریال، کردستانی‌ها در مصادیق نشان داده‌اند بیش از سایر مردم ایران و حتی جهان در گرایش‌ها و باورهای خود مصمم هستند، نمونۀ آن حفظ لباس، زبان، آیین‌ها و سوم کردستان است و حفظ این امور فرهنگی به معنای عدم مسخ شخصیتی است که در سراسر سریال به نمایش گذاشته شده است.

ادامه نوشته

دۆنای خاڵێ سەدامی و قابیلیەتە نیشانەیی- ئەدەبیەکێش، عادڵ موحەمەدپوور * (کاوەی یوەمە)

پەرسام ئەرێ جوان

ئانە چەمێت چی سوورێنێ؟!

چۆڕوو چەمت

چی چاڵ چاڵا؟!

واتش: خاڵێ سەدامیەنێ

بە شیمیایی پەیش کوانا [1] 

خاڵێ سەدامی کوڵە شێعرێوە لنگە مەڕیاینە، لاپەلوو(٦٦)ی، کتێبوو زەڕنەی(١٣٨١)ی و مەجەلەو سروەی ش(٥٥)ی، ساڵەو(٦٩)ی چاپە بیێنە. ئی شێعرێ حەنناو وێشەنە نەقشی تارێخی وێش نیانەرە پەی ئەزموونوو شاعێری. گەرەکمانە چی وتارەنە، ئی دەقیە دۆنمێنە و وێش بە وێش بوانمێەوە و بزانمێنە ئایرەکاو هونەری بیەیش چێشێنێ و چە کاریگەریێوەش ملوو دنیاوینی شاعێری و ئاخێزوو ئی ڕەوتە تازێرە نیانەرە، تا بتاومێنە پێسە شێعرێوە سەردەمی یا ناسەردەمی بژناسمێنەش. ئی کوڵە دەقە پۆلێوە هەرمانێ بووتیقایێ[2] و ڕەوت شناسانێ و نیشانەیێ جە دیمەن و زەمینەشەنە هەنێ کە کریۆ بە ئایرەی هونەری بوانیاوە تا یاومێ ئا ئامانجێ کە دیاریما کەردێنێ.

فەلسەفەو دەقی تازەی و بنەڕەتی ئانەنە کە هونەرسازێش وەڵتەر نەبیێ با و نەخێزیای بانێ و خێزنایش بیە بۆنە یەکەم تەوەنەی بنەڕەتیە و سەرچەمێوە پەی ئاشنایی سڕیەی و تەکنای تۆزەو عادٚەتە سۆننەتیەکا کە وەربەسێوە بیێنێ پەی تازەگەری و تازەوەکەردەی ڕەوتێوە کە تازە بنجە بینۆنە.

ماڕای لنگەی، جە تەشکەو ئی کوڵە شێعرێنە، خاڵێوە شێوازیەی جیاوازەنە کە لانیکەم چی ساڵانە، چنی هۆنیاوەکایتەروو ئی دەقیە جیاش کەرۆوە. ئەگەر ئی دیاردە وەڵتەر چی ڕەوتێنە نماناش نەبیایێ، ئانا ئی لادایە بێ بە نۆرمێوە تازە و خاڵێوە ناوازە پەی ئی دەقیە و هۆرچەرخیای یەکجارەکی شاعێری و کاریگەریش ملوو پڕۆسەو دماو وێشەرە. بەڵام پێسە ڕچەماڕای هەرمانەو لنگە مەڕیای و لاوەنیای یەکسانی جۆت قافیەی چندٚ دەهێوە وەڵتەر جە لاو شاعێر(عوسمان محەمەد هورامی)یەوە کریاینە و ج. قەقنەس و خاتوو کولسوومێ درێژەداینە و بنیەروو خاڵێ سەدامیچ دووبارە کەردێنەوە. ئی کونێشە خەلاقە تەنیا پەی شاعێری یوەمی هۆرگێڵۆوە و دووبارەوە کەردەیش دژەکردارەن چنی بە نۆرم کەردەی هونەرسازەی و خێزنای ڕەوتێ تازێ. بەڵام کریۆ چنی ئینەیە جە لاو شاعێراو ڕچەکەیوە هونەرسازێ و خاڵێتەرێ ناوازێ وزیا سەروو پڕۆسەکەی. هەرپاسە کە سزاو ئەنەیاوای و شێعرێ عالێ ئی هەرمانێشا پۆڕناینە. بەڵام خاڵێ سەدامی تەنیا لاسایی لنگەماڕایش کەردەن و خاڵێتەرێ ناوازێ هونەریێش جە دیمەن و دلێنەنەنە نەوستێنێ سەرش کە چنی شێعراو شاعێرایتەری جیاش کەرۆوە و مەودا گێرۆنە.

سەرەڕاو ئینەیە، چنی ئی تەشک ماڕایە، ئی دەقە چێرخانش بە زەینیەتێوە چاوەڵیانە نریانەرە.

مەبەست جە چێرخانی زەینی- سۆننەتی، ئینەنە کە ئی شێعرێ چی کتێبەنە چنی شێعرە جووت قافیە و سۆننەتیەکاو زەڕنەی هامزەمان یا نزیک زەمانی نویسیاینێ[3] و چنی شێعرە ئازادٚەکاش چندٚ ساڵێوە فەزای هاڵی هەن. یانێو سەرەتاکاو زەڕنەی، دەهێوە(١٣٦٩-١٣٦٥)، نەقشی زەینی سۆننەتیشا بیەن و پۆلێوە خاڵێ ئەوسایێ جە سوورەت و سیرەتشەنە، پێویانە و ئینێچ با بە بەشێوە جە وێنای ڕاسەکی پڕۆسەو زەینی و عەینی ئی تێکستیە کە باسێش سەرکەرمێنە...

 

ادامه نوشته

به شهادت تاريخ اولين روزنامه را «چيني ها» نوشتند

به شهادت تاريخ اولين روزنامه را «چيني ها» نوشتند اين روزنامه موسوم بود به روزنامه «كين بان» در سال (911 ق.م) منتشر شده و فاصله انتشار آن ماهانه، و زبان حال حكومت آن زمان چين بوده است.  چنين روزنامه اي با چنين نامي هنوز هم در حال انتشار است. بعداً «يوناني ها» هم براي انعكاس اخبار يوميه و ثبت حوادث جنگ ها و بيان افتخارات حماسه ها و بهادري هاي ملي خود، نياز به رسانه اي داشته و به گونه اي چنين ابزار ارتباط جمعي را سامان بخشيده و حتي مي توان گفت داستان هاي حماسي و رمان هاي قهرماني-تخيلي خود را بر بنيان چنين بستري به وجود آورده اند. در شكل نوين تر، اولين روزنامه ي رسمي در اروپا روزنامه اي بود به نام (āctā Diurnā) يعني: اخبار يوميه، كه از طرف (يوليوس قيصر) شاهنشاه در سال (58 ق.م)، چاپ و منتشر شد كه ابتدا شرح نشست هاي كنگره ملي رُم در آن منتشر مي شد. اين رسانه بعداً به (āctā Populic) يعني اخبار مردم مشهور شد و پس از آن اين روزنامه كليه اخبار متنوع جامعه را منعكس مي ساخت و از آن فراتر به عوامل ارتباطي ديگر مثل خبرنگار نياز پيدا كرد و براي آن در جاهاي ديگر خبر مي فرستادند به اين ترتيب اين پديده حوزه وسيع تري به خود گرفت . در پايان سير قهقرايي قرون وسطي، با اختراع چاپ توسط «گوتنبرگ آلماني» در سال 1436 ميلادي انقلابي عظيم در ارتباط سريع جمعي دنيا به وقوع پيوست. در ابتداي سده‌ي هفدهم (1609 م) و (1631 ميلادي) با انتشار اولين روزنامه مدرن اروپايي(ستراسبورگ ريلش) در آلمان و روزنامه‌اي به نام (لاگازيت) در فرانسه تبلور چنين تحولي در دنيا به نمود واقعي رسيد. «صنعت چاپ براي اولين بار در سال‌هاي پاياني قرن پانزدهم(1494 م) توسط يهوديان سفاردي((Sephārdi كه از دست آزار مذهبي از اسپانيا و پرتقال به سرزمين‌هاي امپراطوري عثماني گريخته بودند؛ وارد قلمرو امپراطوري عثماني شد. بعد از آن ارامنه در سال (1565م) به استفاده از اين صنعت روي آوردند. استفاده از چاپ با رسم‌الخط ويژه مسلمانان در سرزمين‌هاي اسلامي با تأخيري بسيار معمول شد و اين را بايد ناشي از سياست‌هاي سلاطين از يك سو و از سوي ديگر ريشه در عقب ماندگي مردم منطقه دانست.»[1] اما به هر ترتيب در سده‌هاي بعد در اروپا و تمام دنيا و به ويژه خاورميانه[2]، پديده روزنامه و روزنامه نگاري به شكل معاصر و نوين يك امر لاينفك ارتباطات جمعي و رسانگي تبديل شد و اكنون به ركن چهارم دموكراسي مشهور و با ديجيتاليزه شدن آن حكم «جهان مجازي» به خود گرفته است[3]...

 

 

ادامه نوشته

جه‌ژنه‌وْ پيري، Ježnew piri در آيينه‌ي فرهنگ مردم هورامان*

بە مناسبت فراسیدن جەژنەو پیری و مراسم باستانی آیین پیرشالیار در هورامان

عادل محمدپور

چكيده:

 هورامان به خاطر ديرينه‌گي تاريخي و مانايي فرهنگي به قياس ساير جاهاي كُردستان منحصر به فردتر است. زبان، فرهنگ و ادبيات هورامي از قابليت‌هاي اصیل ساختاري خاصي برخوردار است، در بن‌مايه‌هاي آن اصالت تاريخي و صيرورت فرهنگي موج مي‌زند. هم چنين زبان آن در پاره‌اي از موارد سطح آوايي و دستوري، متفاوت است به همين دليل در قياس زبان و فرهنگ آن پاياتر مي‌نمايد. در اين راستا براي استدلال و احتجاج خود در اين مقاله مي‌پردازيم به يكي از پديده هاي فرهنگي كه بعد از (چهارده قرن) پس از ظهور اسلام همچنان زنده و پويا و ماندگاراست؛ آن هم «جه‌ژنه‌و پيري، Ježnew pîrî» يا مراسم پيرشاليار هورامي است. گرچه در ژرف ساخت و بطن آن هنوز بن‌مايه‌هاي كهن‌الگويي و آركائيك مشهود است؛ اما روساخت اين آيين در روند تاريخي خود دستخوش تغيير و تحول قرار گفته است،  اغلب محققين نظر به نشانه هاي زباني-ساختاري، منشاء اين مراسم را به عهد باستان بر مي‌گردانند؛ ولي با آمدن اسلام محتواي آن نسبتاً رنگ و صبغه‌ي اسلامي به خود گرفته است و حتي در پاره‌اي از ديدگاه‌ها انتساب آن به آيين قبل از اسلام، خوشايند و مورد پسند بعضي‌ها نيست و بحث در اين باره را بحثي بدعتي، عاريتي و غيرديني و چند و چون آن را تنها در حوزه آيين اسلام و سير تاريخيِ آن قابل تعريف مي‌دانند. اما با توجه به مؤلفه‌هايي كه در بطن دیرنگی اين آيين وجود دارد مي‌توان استنباط كرد كه اين آيين بازمانده‌ي قبل از اسلام يا همزمان با ظهور اسلام مي‌باشد. از جمله شواهد، قرائن و عناصر زباني بازمانده در منطقه، نزديكي با جشن كهن سده ايرانيان، نظام شورايي و پيرهاي هورامان، عناصر ميترايي در منطقه دال بر آركائيك بودن اين مراسم است. به همين مناسبت در اين نوشته نگارنده ضمن اشاره به نظام شورايي و نقش 99 پيران هورامان در فرهنگ مادي و معنوي مردم هورامان؛ گزارشي مختصر هم در باره اين آيين كه به جشن پير مشهور است، مي‌آوريم.

كليد واژه ها:

هورامان، ئورومون، 99 پير هورامان، نظام شورايي، پير شاليار، زَماونَوْ پيري(جشن پير)، جشن سده، ماريفَتو پيري(معرفت پير،كومساي و...

ادامه نوشته

نگاهی به کتاب «اصل بنیاد» اثر مارتین هایدگر

نگاهی به کتاب «اصل بنیاد» اثر مارتین هایدگر

بنیادِ اصلِ بنیاد چیست؟

دکتر علی غزالی‌فر

مارتین هایدگر (1889-1976) فیلسوف ژرف‌کاوی است که از کاوش در اعماق خسته نمی‌شود. او می‌خواهد تا جایی که ممکن است به ژرفای همه چیز فرو رود. طبیعی است. مسئله او هستی است؛ یعنی چیزی که عمیق‌ترین امر ممکن در عالم واقع است؛ چیزی که در ژرفای همه امور قرار دارد. علاوه بر این، هایدگر می‌خواهد این ژرف‌کاوی همه‌جانبه باشد. از این روی هر بار از راهی متفاوت و مسیری دیگر به سمت وجود نقب می‌زند. در این اثر این راه جدید "اصلِ بنیاد" است؛ اصل بنیادی که میراث دیگر فیلسوف هموطن او لایب‌نیتز است. از نظر لایب‌نیتز اصل بنیاد، بزرگترین، قوی‌ترین، مشهورترین و شریف‌ترین اصل در میان همه دیگر اصول عقل است. این اهتمام، هایدگر را واداشته تا چندوچون این امر را در سیزده جلسه درس‌گفتار در دانشگاه فرایبورگ عمیق‌تر بررسی کند. زمان این درس‌گفتارها نیم‌سال اول 1955-1956 است. یک سخنرانی با عنوان اصل بنیاد نیز در بخش پایانی کتاب قرار دارد که آن هم در سال 1956 ایراد شده است. البته هایدگر همه این تأملات را نه برای بسط فلسفه لایب‌نیتز، بلکه در راستای فلسفه خاص خودش انجام می‌دهد...

ادامه نوشته

فرادیالوگ و شعرآوانگارد

فرزاد میراحمدی

امروزه هوش مصنوعی در حال خود سلفی و باز تغییر خود گشته است به عبارتی هوش مصنوعی یک سوبجکتیو را با خود تحمیل می کند .زبان(نوشتاری ،گفتاری ،تصویری ،ایما ،طبیعی ) یک کلان روایت است یک بزرگ مقتدر ؛امروزه اگر رهیافتی  برای گریز از این تسلط اندیشیده نشود تاسبب خروج  ما نگردد ،هوش مصنوعی مدلسازی می کند به عبارتی مخاطب و مولف اسیر مدلسازی هایی می شوند که ابژه ی سوژه شده ( یک سوژه ی وانموده ) آن را طراحی نموده است ،و خلاقیت ،حس و زیبایی براساس مدلی پیش طراحی شده شکل می گیرد با این اوصاف باید از نقش فرادیالوگ ها بگوییم (در اینجا فرادیالوگ پلی لوگی کریستوایی نیست ) فرادیالوگ از طریق زیان هنر علیه اپیستمه ی غالب شدن هوش مصنوعی سعی می کند مصرف کننده ی خوراک این هجمه قرار نگیرد و خود سمت و سوی زیبایی شناسانه براساس نگاه کروی ،سیالیت و نگاه ژله ای براساس زیست بوم زیست شده انسان چون شهروند گستره ی شدن از چیزشدگی دور شود .چیزشدگی همان مصرف کننده ی صرف مدلسازی هوش مصنوعی است .شعر پسانوین  با رهایی و بستر آفرینی برای رها نمودن دال ها برای تکثری روان ،فراهم نمودن بستری برای بهره مندی از تمام جنبه های امر زیبا در هنری بودن شکل .تلاشی است برای نگهداری و حفظ میراث باشندگی و زیستی غیر مکانیکی، فرادیالوگ ها پیشنهادی است برای ایجاد یک گفتارواره ی پسانوین در راستای بینامتنیت های پروار و متکثر،منطق خطی دست ساز فاعل شناسا (انسان است ) منطق ارگانیک یعنی رویدادهای غیر قابل اندازه گیری و غیر متریک. دیتا ها همان کنه هوش مصنوعی هستند ،دیتاها سوژه شدن را رصد می کنند سوژه شدن تکنولوژی و ابر رسانه، یعنی مرگ مدلسازی فاعل شناسا اینجا ما در  زبان وبازبان به فرادیالوگ دست می زنیم
عدم تعیین ،ساختار کروی ،زوم این و زوم آوت ،کلوز و اکستریم شات ها ،جامپ کات ها در کنار سیالیت (مکان و زمان پریشی )...

ادامه نوشته

دوره پنج قيام(راپه رين، Rāparin) سال (1991 م)، از تشكيل حكومت منطقه اي (هه ريم، (Harem كُردستان

دوره پنجم

 قيام(راپه رين، Rāparin) سال (1991 م)،

            از تشكيل حكومت منطقه اي (هه ريم، (Harem كُردستان (٥)*

عادل محمدپور 

پس از جنگ خليج فارس و بيرون راندن نيروهاي عراق در كشور كويت، توسط نيروهاي متحد غربي و انتشار قطعنامه هاي شديداللحن سازمان ملل متحد عليه نيروهاي متجاوز بعث؛ مردم عراق، به ويژه (كُردها و شيعيان)، در سال (1991 م) حركات اعتراضي ضد رژيم خود را مجدانه پي گرفتند، سرانجام (14) استان در جنوب و مركز به دست مردم عراق به ويژه شيعيان افتاد و نيروهاي دولتي از تمام مناطق كُردنشين از «زاخو تا نزديك خانقين» بيرون رانده شدند، حتي كُردها شهر نفت خيز و حساس «كركوك» را تصرف كردند. اما دولت مركزي با جان گرفتن دوباره، قيام شيعيان در جنوب و كُردها را در شمال به شدت سركوب نمود  به طوري كه كُردها، مجبور به ترك دسته جمعي خانه و كاشانه خود شدند و به طرف مرزهاي غربي دو كشور ايران و تُركيه سرازير شدند، و سرانجام سازمان ملل با صدور قطعنامه اي ضمن اعلام خط حفاظتي (36 )درجه، فعاليت نيروهاي عراقي در سه استان( اربيل، سليمانيه و دهوك) را ممنوع كرد و با اين اقدام و با پشتوانه مبارزاتي خود و براندازي حكومت بعث و با مشاركت و مركزيت بغداد، به منطقه‌ي خودمختار دست يازيدند. اكنون با تصويب قانون اساسي، تشكيل پارلمان، تقسيم قدرت سياسي و توافق با احزاب، سرگرم  استحكام زير ساخت‌هاي اقتصادي و فرهنگي و... خود هستند. برخلاف ديگر نقاط عراق، به زعم خود مصون نگه داشتن كردستان آرام، سرنوشت حياتي و دوران طلايي را براي آنان رقم مي‌زند. در كنار اين عوامل و زمينه ها، مطبوعات كُردي و فن روزنامه نويسي در اين كشور رو به رونق و شكوفايي نموده است و اكنون آنان داراي صدها روزنامه، هفته نامه، دوهفته نامه، مجله، فصل نامه، دوفصل نامه و گاه‌نامه و مؤسسات چاپ و نشر و بنگاه‌هاي خبرپراكني و... براي خدمت به زبان و فرهنگ كُردي در اين خطه از عراق هستند. فلذا در اين برهه از زمان به چاپ و انتشار مطبوعات كُردي كُردستان عراق مي‌پردازيم. البته در دو سه سال اخير شايد جرايد تازه‌اي منتشر شده باشند، به دليل تأخير مجوز كتاب و چاپ و انتشار آن، لاجرم اسامي آنها در اين كتاب نيامده است.

منبع: عادل محمدپور، مطبوعات كُردي، سير تاريخي و بازشناسي ِ ساختاري، ئەوین ١٣٩٦

دوره چهارم دوره بعد از جنگ سال (1974 م) و شكست كُردها و قرارداد الجزائر

دوره چهارم

دوره بعد از جنگ سال (1974 م) و شكست كُردها و قرارداد الجزائر(٤)

 عادل محمدپور

اشاره كرديم كه ابتداي سال هاي (1970 م) دوران طلايي آزادي مطبوعات چه از نظر كمي و چه از نظر كيفي، براي كُردهاي عراق بوده است. جنگ (1974 م) با حكومت مركزي بعث عراق و انعقاد توافقنامه الجزائر و دست برداري شاه از حمايت نظامي كُردها و شكست مُلا مُصطفي بارزاني و ضربه سنگيني به كُردها وارد كرد. مطبوعات كُردي شور و نشاط سابق را از دست دادند، براي مدتي طولاني مطبوعات كُردي در وضعيت بلا تكليفي به‌سر مي‌بردند. بعداً دو نوع مطبوعات در كُردستان عراق پيدا شدند: يكي مطبوعات وابسته به دولت كه در پي آمال و اهداف دولت مركزي بودند. مثل: نشريات «العراق و ضميمه كُردي» آن به نام «پاشكوي عراق» و مجله «كاروان» و ده‌ها مطبوعه‌ي ديگر و نيز چاپ نشرياتي كه  به صورت صنفي و دانشگاهي منتشر مي شدند مثل «نووسه‌ري كورد، نويسنده كُرد» و...  و ديگري چاپ مطبوعات اپوزيسيون كه غالباً به شيوه زيرزميني و يا در خارج از حوزه داخلي كشور، در كوه‌ها، به نقد و بررسي و شكست جنبش مي پرداختند. از جمله مي توان به نشريات: «خه‌بات،مبارزه»، «اخبار كُردستان»، «ده‌نگي پيشمه‌رگه، صداي پيشمَرگ»، «ريبازي نوي،راه نو»، «برايه‌تي،برادري»، «سورين» و چندين نشريه ديگر اشاره كرد. اما به هر جهت حركت مطبوعات در كُردستان عراق به ركود كامل نينجاميد. در اين برهه زماني مطبوعات كُردي وابسته به حكومت مركزي هم چنان فعال بودند در بغداد، سليمانيه و هولير(اربيل)، جرائد با همان نام و يا با نام هاي جديد در صحنه به فعاليت پرداختند. برخي از نشريات مستقل هم كه در دوره قبل فعال بودند؛ متناسب با شرائط سياسي جديد و استطاعت و تمهيدات چاپ و نشر هم در راستاي اهداف خود به حيات ادامه دادند.

منبع: عادل محمدپور، مطبوعات كُردي، سير تاريخي و بازشناسي ِ ساختاري، ئەوین ١٣٩٦

دوره سوم توافقنامه ماه آذار سال 1970 م در عراق

دوره سوم

توافقنامه ماه آذار سال 1970 م در عراق(٣)

 عادل محمدپور

به دنبال روي كارآمدن عبدالكريم قاسم و به اصطلاح «شورش تموز» در عراق، همه مردم به اقدامات عبدالكريم قاسم دلبسته بودند اما ديري نپاييد تمام آمال و آرزوهاي مردم عراق به ويژه مردم كُرد نقش بر آب شد. حزب دمُكرات كُردستان عراق به رهبري «مُلا مصطفي بارزاني»، سعي مي كرد از طريق گفتگو به چاره جويي حقوق مردم كُرد بپردازد اما كارگزاران بغداد در برابر چنين مطالباتي مقاومت مي كردند. قبلاً كُردهاي عراق در تاريخ (11/9/1961م) «شورش ايلول» براي به كُرسي نشاندن خواسته هاي خود و كسب خود مختاري به جنگ مسلحانه متوسل شده بودند، اما حكومت عراق در برابر اين مطالبه تمكين نمي كرد. در سال (1970 م) حزب بعث قدرت را در دست گرفت، در فضاي تازه ي سياسي مثل دوره هاي قبل براي بررسي مطالبت كُردها و حقوق خودمُختاري حزب دمُكرات كُردستان به رهبري مُلا مُصطفي بارزاني با حزب بعث وارد مذاكره شد و تفاهم نامه اي تنظيم شد، در اين تفاهم نامه كه به توافقنامه (11 آذار1970 م» مشهور است؛ به برخي از امتيازات سياسي دست يافتند و حزب حاكم هم به حقوق آن ها اعتراف نمود از اين جهت كُردها آن را موفقيتي بزرگ براي خود دانستند. اما خيلي زود حزب بعث در كشاكش قدرت آن را به بوته فراموشي سپرد، هم چنان مسأله كُرد در عراق لاينحل باقي ماند. اما به موازات اين تحولات مطبوعات كُردي روند رو به رشدي را طي كرده است. در تمام كُردستان نشريات فعال شدند، نشرياتي مانند «التآخي،برادري» ، «رزگاري،رهايي»، ارگان رسمي پارت دمُكرات كُردستان عراق كه در دوره هاي گذشته تعطيل شده بودند با روش ها و زمينه هاي تازه دوباره منتشر شدند[1]. از نكات قابل توجه اين دوره از مطبوعات كُردي كُردستان عراق مي توان به انتشار روزنامه هاي صنفي و دانشگاهي اشاره كرد كه اين نوع روزنامه نگاري از نظر آماري روند رو به رشدي داشته است.از جمله مي توان به نشريات: «نووسه‌ري كورد، نويسنده كُرد»، «روژي كوردستان،روزكُردستان»، «رهيله،بارش»، «هيفي،اميد»، «هوشياري»، «روانگه،ديدگاه»، «ده‌نگي ماموستا،صداي معلم»، «روشنبيري نوي،روشنفكري مدرن»، «كوليژي ئه‌ده‌بيات،دانشكده ادبيات»، «روشنبير، روشنفكر» و ... اشاره كرد.

 

منبع: عادل محمدپور، مطبوعات كُردي، سير تاريخي و بازشناسي ِ ساختاري، ئەوین ١٣٩٦

---

[1] - جاف وريا، 1998: 21-20

دوره دوم جنبش 14 م تموز (گَلاويژ، Galāvež) 1958 م

دوره دوم

 جنبش 14 م تموز (گَلاويژ، Galāvež) 1958 م (٢)

 عادل محمدپور

انقلاب (14 تموز 1958 م ) و فروپاشي نظام سلطنتي در عراق و روي كارآمدن عبدالكريم قاسم جمهوريخواه، سرفصلي تازه در تاريخ رهايي بخش ملت عراق از زير ستم واجحاف سلطه گران و يكه سالاران قدرت بود. مردم كُرد در پرتو شرايط سياسي جديد به طور طبيعي به برخي امتيازات دست يافت: به صراحت در قانون اساسي موقت آن زمان به اين امر توجه شده بود كه دو ملت (كُرد و عرب) اخَوي هم و حقوق مشترك دارند؛ مُلا مصطفي بارزاني و همراهانش از اتحاد جماهير شوروي سابق برگشتند؛ بخش كُردي راديو بغداد تأسيس شد؛ زبان كُردي به آزادي بيان و نشر رسيد؛ چاپخانه ها فعال شدند و به چاپ كتاب، روزنامه، مجله، فصلنامه و گاهنامه و ... به معني واقعي همت گماشتند؛ اين برهه‌ي زماني دوره شكوفايي روزنامه نگاري كُردي بود، اين فضاي تازه به تا حدودي به مناطق كُردنشين در ديگر كشورهاي ديگر تسري پيدا كرد[1]. اما اين ايام، دولت مستعجل بود. ديري نپاييد كه در پايان سال (1960م) عبدالكريم قاسم از تعهدات قبلي خود آرام آرام فاصله گرفت و به بهانه هاي واهي به مقابله با روزنامه ها و دستگيري روزنامه نگاران پرداخت، در سال‌هاي (1961 و 1962م) ، روزنامه «خه بات، Xabāt ، مبارزه» توقيف و «ابراهيم احمد»، مدير مسؤل و سردبير آن دستگير شد، روزنامه «راي گه‌ل، Rāygal ، ديدگاه مردم» به همان سرنوشت دچار و سردبير آن «صديق بلوكيني» دستگير و همكارانش كشته شدند، اين سركوب تنها مختص روزنامه نگاران كُرد نبود بلكه مطبوعات عربي هم در ديگر نقاط عراق به همين سرنوشت دچار شدند[2] . اما با تحولاتي كه پس از سال(1966 م) رُخ داد به تدريج فعاليت روزنامه نگاران كُرد آغاز شد. نشريات «التآخي،برادري»، «روناك، فروغ و روشني»، «رزگاري،رهايي»، «بيان» و ... از مهم ترين نشرياتي هستند كه در اين دوره منتشر شده اند.

 

منبع: عادل محمدپور، مطبوعات كُردي، سير تاريخي و بازشناسي ِ ساختاري، ئەوین ١٣٩٦

---

[1] - جاف وريا، 1998: 20-19

[2] - جباري، 1970: 112 

سير تاريخيِ مطبوعات كُردي در كُردستان عراق

عادل محمدپور

سير تاريخيِ مطبوعات كُردي

 در كُردستان عراق(١)

 

براي اين كه به صورت منسجم و پيوسته، سير تاريخي مطبوعات كُردستان عراق بازتاب و تحليل شود، از سرآغاز تا كنون اين جريان را به پنج دوره تقسيم و براي هر دوره مقدمه كوتاهي آورده مي‌شود:

 الف) دوره اول: سرآغاز مطبوعات كُردي(جنبش شيخ محمد حَفيد)

 ب) دوره دوم: جنبش( 14 م تموز،گَلاويژ، Galāvež 1958 م  1337 ه.ش)

  ج) دوره سوم: دوره توافقنامه ماه آذار سال (1970 م/1349 ه.ش)

  د) دوره چهارم: دوره بعد از جنگ كُردها و عراق در سال( 1974 م/1353 ه.ش)  و قرارداد الجزائر)

ه) دوره پنجم دوره قيام(راپه‌رين، Rāparin) سال ،(1991 م/1370 ه.ش)دوره جديد قدرت كُردها و تشكيل حكومت اقليم(هه‌ريم، (Harem كُردستان و سرانجام فروپاشي رژيم بعث عراق...

 

ادامه نوشته

زمینەهای نوگرایی شعر کوردی(سورانی)، ...در ستُردن زنگارِ كُهنگي*

زمینەهای نوگرایی شعر معاصر کوردی(سورانی) *

عادل محمدپور

قبل از اين كه وارد بحث اصلي شوم لازم است در مورد كاربردِ نا به جاي اصطلاح"شعرنو" كه از نظر روش شناسي چندان منطقي به نظر نمي رسد؛ توضيحي بدهم. مي دانيم كه شعر، آفرينشي است زباني، هر آفرينشي هم در نوع خود از جوهر نو بودن برخوردار است، پس شعري كه مثلاً سي چهل سال پيش گفته شده از نظر زماني ديگر نه تنها براي امروز فاقد صفت نو است بلكه خود ديگر شكلي از شعر گذشته به شمار مي رود. لفظ "نو" تنها براي تقابل با كهنه بودن استعمال دارد، پس با اين توضيح لفظ معاصر، آزاد يا امروز و... زيبنده تر است.

براي ريشه يابي خاستگاه پروسه نوگرايي در شعر كُردي-به قياس شعر ساير ملت ها- نخست بايد پيش زمينه هاي آن را بررسي كرد، بدون تأمل دراين مقوله نمي توان به كُنهِ واقعيت هاي ساختاري و محتوايي آن پي برد. يقيناً شعر كُردي در سير تحول و تطور خود با يك سري از علل و عوامل بروني و دروني مواجه بوده كه با تأسّيِ از اين مؤلفه ها تأثير خود را پذيرفته است. اول تأثيرپذيري بروني از پروسه فكري-ادبيِ جهان غرب، كه آن هم به نوبه خود معلول پديده نهضت روشنگري در قرن 18 ميلادي و نتيجه ي آراء و ديدگاه هاي فيلسوفان اين جنبش فكري/فلسفي در اروپا در قرون بعد بوده است. در سير تطور تاريخ ادبيات مي بينيم كه همان طور كه دموكراسيِ بورژوازي قدرت را زميني كرد و به حريم فرديت حرمت و آزادي شهروندي بخشيد، در حوزه ادبيات نيز منجر به سرنگوني بت نويسنده و سامان پدر و استبداد نخبگي شد، بدينسان ادبيات ديگر نه منبع الهامات نخبگان، بلكه براي سيراب كردن عطشِ من و رشد و بالندگي استوانه فكري و پاسخگويي به علائق خوانندگان فراهم آمد. در واقع اين توجه به همان فرديتي بود كه محصول دوران مدرن در تمدن غرب شمرده مي شد. خواهيم ديد كه اين روند فكري در شعر معاصر كُردي بي تأثير نبوده است. به عقيده پژوهش گران عوامل زير در پديدآمدن پروسه نوزايي دخيل بوده است  :

حس ناسيوناليستي و آرمان هاي قومي و جنبش هاي ملي گرايي، انقلاب كارگري اكتبر 1917، به وجودآمدن تشكيلات ادبي، روشنفكري و اجتماعي در داخل كردستان بعد از جنگ هاي اول و دوم جهاني، آمدن شرق شناسان و كُردشناسان غربي و تأثير بر فرهنگ و ادب كُردي، تأسيس چاپخانه و مكتوب نمودن آثار خطي، چاپ روزنامه و مجلات كُردي و تأسيس مدارس كُردي، ارتباط با دنياي غرب و مجامع روشنفكري دول همسايه كه زودتر با پديده هاي غربي آشنايي يافته بودند و...

ادامه نوشته

ژولیا کریستوا

📚 ژولیا کریستوا

ویلیام دیل و تیموتی بیل − ژولیا کریستوا (۱۹۴۰ – ) روان‌کاو و نظریه‌پرداز فمینیست زبان و ادبیات است. وی در بلغارستان به دنیا آمد. در سال ۱۹۶۶، پس از گرفتن یک بورس پژوهشی برای نوشتن تز دکترایش، به پاریس رفت. کریستوا در آنجا  به‌سرعت به جنبش روشنفکرانِ چپی پیوست که گرد نشریه‌ی ادبی “تل کِل” (Tel Quel) جمع شده بودند. پرتاثیرترین آموزگار کریستوا در این دوره، رولان بارت بود.
تز دکترای کریستوا، «انقلاب در زبانِ شعری»، در ۱۹۷۴ منتشر شد و برای کریستوا کرسی‌ای در زبان‌شناسیِ دانشگاه هشت پاریس به ارمغان آورد. وی تاکنون در همین دانشگاه مشغول به کار بوده است. کریستوا از ۱۹۷۹ به بعد به‌عنوان روان‌کاو نیز مشغول به کار بوده.

کریستوا در تلاقی‌گاهِ زبان‌شناسی و روان‌کاوی و نظریه‌ی فمینیستی کار می‌کند. وی درباره‌ی موضوع‌های بی‌شماری نوشته، از وحشت گرفته تا عشق و افسردگی. روی هم رفته، وی علاقه‌ی کمی به ساختارهای رسمی زبان و معنی دارد؛ کریستوا به هر چه از این ساختارها می‌گریزد و این ساختارها را ویران می‌کند، علاقه‌ی بیش‌تری نشان داده است. علاقه‌ی او به دیگریِ بازنمایی‌نشدنی و بیان‌نشدنی در زبان و در خود و در جامعه است. در این دیگری است که کریستوا امکانی برای دگرگونی انقلابی اجتماعی می‌بیند.

کریستوا در «انقلاب در زبان شعری» به دیگربودگی‌ای در زبان اشاره می‌کند که بالقوه انقلابی است. این دیگربودگی نشانه‌شناختی، که آن را با “کورا”[1] (chora) مشخص می‌سازد، با امر سمبلیک یا تتیک (thetic) در ستیز است. این امر نشانه‌شناختی در زبان (به‌ویژه در زبان شعری) مفهوم‌‌شدنی است، و آن هم در ستیزی که با نظم غالب سمبلیکی (بنگرید به لاکان) دارد که بر زبان حاکم است. “کورا” (در اصطلاحِ روان‌کاوانه) با مرحله‌ی پیشازبانی و بدنِ مادر در ارتباط است. کریستوا این مؤلفه‌ی “کورا”ییِ زبان شعری را با مادر و کودک و قان‌وقون‌های پیشازبانی و مانند این‌ها نیز در ارتباط قرار می‌دهد (بنگرید به خاطرات اولیه‌ی کریستوا از مادرانگی در « Stabat Mater» – دعای حضرت مریم). این مولفه‌ی “کورا”یی در زبان و به‌ویژه در زبانِ شعری وجود دارد و نیروی بالقوه تخریب‌گری است. امر سمبلیک نمی‌تواند امر نشانه‌شناختی را به‌طور کامل تحت کنترل خویش قرار دهد؛ امر نشانه‌شناختی پیوسته به ساختار سمبلیکِ معنا نفوذ می‌کند و بنابراین سیالیت و عدم‌تجانس را از نو در سوژه‌ی سخنگو/نویسنده برپا می‌کند. امر نشانه‌شناختی، فرآیندِ آفرینش را از نو احیا می‌کند. کریستوا امر نشانه‌شناختی را «پیش‌شرط اساسی» نظم سمبلیک می‌داند (انقلاب در زبان شعری، ص ۵۰). اگر نظم سمبلیک زبان را با خودآگاهی یکی بگیریم، می‌توانیم امر نشانه‌شناختی یا کورا را ناخودآگاهِ زبان بدانیم. نفوذِ امر نشانه‌شناختی به درون زبان همانا بازگشتِ زبانِ سرکوب‌شده است. این را باید بدانیم که مفهومِ کریستوا از امر نشانه‌شناختی، متفاوت از مفهوم و معنای استاندارد نشانه‌شناختی یا علمِ نشانه‌ها است...

ادامه نوشته